Kısaca
- VakıfBank Kültür Yayınları, Rudi Matthee’nin Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü adlı kitabını Aykut Mustak’ın çevirisiyle okurlarla buluşturuyor.
- Matthee, çöküşü basit bir yozlaşma anlatısı olarak değil, coğrafi, ekonomik ve askerî kırılganlıkların birikimi olarak ele alıyor.
- Kitap, Afgan kabilelerinin 1722’de Isfahan’a girişinin ardındaki uzun süreci ve İran tarihinin sonraki iki asrındaki krizlerin kökenlerini inceliyor.
VakıfBank Kültür Yayınları (VBKY), Rudi Matthee’nin kaleme aldığı Safevilerin Gerilemesi ve Isfahan’ın Düşüşü adlı kitabı okurlarla buluşturuyor. Kitap, Safevi çöküşünü devlet, toplum, ekonomi ve askerî yapı arasındaki tarihsel gerilimler üzerinden yeniden kuruyor.
Tarihçiler, Safevi İmparatorluğu’nun gerileme ve çöküşünü son asırdaki siyasi durgunluk, saraydaki yozlaşma ve ahlaki çözülmenin sonucu olarak değerlendirme eğiliminde. Matthee ise bu yerleşik anlatıya karşı çıkıyor.
Matthee’ye göre gerileme, doğrusal bir hikâyeden çok coğrafi kırılganlıklar, aşiret yapıları, sınırlı ekonomik imkânlar, saray siyaseti, taşra güçleri ve askerî-mali tercihler arasındaki hassas dengelerin bir kriz anında köklü değişimlere yol açtığı karmaşık bir süreç. Safevi düzeni, merkezî ve yekpare bir yapıdan çok sürekli müzakere edilen kırılgan ittifaklar ağı olarak görülüyor.
On yedinci yüzyılın sonlarına doğru bu ağ siyasi birliği sürdürme kapasitesini kaybediyor ve imparatorluk parçalanmaya başlıyor. Sarayına kapanan ve giderek taşradan kopan şah; merkez ile eyaletler arasındaki bağların zayıflaması, ordunun ihmali, kısa vadeli para politikaları, hizipçilik ve yolsuzluk karşısında etkisiz kalan yönetimle sorunların derinleştiğini belirtiyor.
Kitaba göre Safevi İran’ı, sınırlarını Osmanlı ve Afgan baskılarına karşı savunamayacak kadar zayıflamış bir askerî yapı ile krizi yönetmekte zorlanan bir merkezî idare arasında sıkışıp kaldı. Afgan kabilelerinin 1722’de Isfahan’a girmesi bu uzun birikimin dramatik sonucu olarak ortaya çıkıyor.
Matthee, çöküşü dış güçlerin oyunlarına bağlayan yaklaşımı da reddediyor. Ona göre Gılzey Afganları Safevi Devleti’nin kıyısında, Isfahan’ın gözetimindeki diyarın çeperinde, merkezle haraç ilişkisi içinde yaşıyordu; Afgan hücumları zayıflığın nedeni olmaktan çok sonucuydu.
Avrupalı devletlerin 17. yüzyılda İran’da toprak talebi bulunmadığını, ülkede yaşayan Avrupalıların sayısının düzinelerle hesaplanacak kadar az olduğunu ve Avrupalı diplomat, tüccar ve misyonerlerin şahın hoşgörüsüyle faaliyet gösterdiğini yazıyor. Portekizlilerin Hürmüz’ü işgal edebildiğini, Şah Abbas’ın İngilizlerin denizden desteğiyle Portekizlileri 1622’de Basra Körfezi’nden çıkardığını aktarıyor.
Matthee’ye göre yabancı tacirler İran’ı talan etmemiş, ülkenin uluslararası ticari rolünü artırarak seçkinlerin tükettiği birçok metayı ithal etmiş ve ülkede bolluk yaratmıştır.
Yazar Rudi Matthee, University of Delaware’de John and Dorothy Munroe Distinguished Professor of History unvanıyla Orta Doğu tarihi dersleri veriyor. Araştırmaları erken modern İran, Safeviler ve Basra Körfezi tarihi üzerine. Başlıca eserleri arasında The Politics of Trade in Safavid Iran: Silk for Silver, 1600–1730 ve The Pursuit of Pleasure: Drugs and Stimulants in Iranian History, 1500–1900 yer alıyor. The Safavid World derlemesinin editörü olan Matthee, Association for the Study of Persianate Societies’in başkanlığını yürütmüş ve çeşitli uluslararası kitap ödülleri kazanmıştır.
Kitabın künyesi: Yayınevi VBKY, kategori Tarih, Türkçesi Aykut Mustak, proje editörü Dr. Mehmet Yılmaz Akbulut, kapak görseli ve sayfa uygulaması Faruk Özcan, son okuma Mehmet Selim Temel, sayfa sayısı 376.
Kaynak: (BYZHA) Beyaz Haber Ajansı
